Audiokunst van Laurie Anderson op het Holland Festival: Stel je voor dat dit allemaal in je hoofd zit

Op het Holland Festival is audio-installatie ‘With Your Eyes in My Head’ van Laurie Anderson te horen en beleven in de Molen van West. Ze daagt de illusie van de waarneming uit met haar stem in jouw oren. Is het een hersenscan of een geleide meditatie?

Dit is misschien niet wat ik verwacht te horen als ik de koptelefoon opzet in de glazen loods van Molen bij West in Amsterdam waar tijdens het Holland Festival het audiowerk With Your Eyes in My Head van Laurie Anderson is te horen. Een buzz. Alsof er ergens een waarschuwingssignaal klinkt. Iets met veiligheid en grote machines. Geraas. Geklik. Gesuis. Of denk ik dat er nu allemaal achteraf bij, om het mooier te maken?

Er staan tien steigerhoutenstoelen, vijf kijken uit op de Kostverlorenvaart. Daar had ik ook wel willen zitten. Water is rustgevend om naar te kijken. Maar ik neem plaats op een van de stoelen met zicht op de binnentuin en de historische houtzaagmolen uit 1631 die nog steeds in gebruik is.

Anderson begint te vertellen. Over een vriendin die naar Varanasi is geweest, het pelgrimsoord aan de Ganges waar volgens traditie de overledenen op brandstapels op de oevers worden gecremeerd en hun as verstrooid in de rivier. De vriendin vertelde dat toen ze dat zag het eerste wat in haar opkwam de woorden “final place” waren waarop Anderson zei: “hoezo final place, je bent Boeddhist”, en nog van alles, wat ik niet heb onthouden, want mijn gedachten waren blijven hangen bij iets wat die vriendin ook nog vertelde, namelijk dat na afloop van de crematie het hoofd van het geblakerde lichaam wordt afgezaagd. En toen dacht ik: wat luguber, wat stom dat ik nou niet goed heb opgelet, zou ik het begin straks nog een keer kunnen horen? Gewoon opnieuw op de groene knop drukken die op de stoel zit. En dan weer dat geluid. Nu weet ik waar het me aan doet denken. Een MRI-scan.

Zit de stem van Laurie Anderson in mijn hoofd, of zit ik in haar hoofd?

Het is misschien maar beter om dit straks niet nog een keer aan te zetten, maar het gewoon hiermee te doen, met deze ervaring. Wat ik niet weet is even belangrijk als wat ik wel weet.

Het VR-werk Aloft (2017) dat Anderson samen met Hsin-chien Huang maakte, en waarin je na een vliegtuigcrash door de ruimte zweeft heeft twee eindes. Afhankelijk van welk voorwerp je uit het ruimtepuin probeert te redden heb je een andere ervaring. Als je de glazen bol zou pakken, had haar assistent verteld, dan eindig je in de kersenbloesems. Maar ik pakte Dostojewski’s ‘Misdaad en straf’. Toen ik haar dat na afloop vertelde zei Anderson: “Eigenlijk vind ik het ook wel een goed idee dat je niet bij de kersenbloesems bent geëindigd. Het is een prachtige plek. Met een meer. En het sneeuwt kersenbloesem. En nu is er altijd een prachtige plek waar je niet bent geweest.”

Ik haak weer aan, net op het moment dat ze vertelt hoe de vriendin tegen haar zei: “I want you to consider that it is all in your head.”

Net het belangrijkste gemist. Wat dan? Dat Boeddhisme? Die final place? Dat buzz-geluid?

Ze vervolgt: “Eerst dacht ik: ‘Awesome!’ En toen: ‘Hoe ontzettend eenzaam.’”

En toen dacht ik: hoe anders zijn die machinegeluiden dan de tempelbel die gewoonlijk wordt gebruikt tijdens een meditatie om je weer even in het hier en nu te brengen.

Is dit het moment dat ik moet toegeven dat ik tijdens het luisteren een aantekenblokje op mijn schoot hield?

Ik dacht namelijk: eigenlijk is kunstkritiek niets anders dan een vorm van ‘automatic writing’, zoals bij de surrealisten, waarbij je je controle over je bewustzijn zoveel mogelijk loslaat. Ik hou ervan om aantekeningen te maken tijdens het kijken van films. Een gewoonte uit het pre-digitale tijdperk toen je niet zomaar een film nog een keer kon bekijken om iets beter te begrijpen of terug te zien om te kijken of je het goed had gezien. Het is echt niet te geloven hoe slecht zelfs getrainde kijkers als kunstcritici kunnen kijken en luisteren. En hoeveel we ook weer vergeten.

En ik schreef op: “Je kunt hier over het water uitkijken, maar ook naar de mensen die een kopje fancy meeneemkoffie zitten te drinken.” En ik dacht: Awesome! Misschien heb ik deze hele situatie wel helemaal zelf bedacht.

Een bootje met daarin twee mensen vaart achter me langs en voor me nog een keer weerspiegeld in de immense ruiten van de loods. En ik dacht: How incredibly lonely.

Is dit het moment om te vertellen dat ik voordat ik dit allemaal onder elkaar heb gezet in een document eerst online de geluiden van een MRI-scanner heb opgezocht en daarna een opname van een Boeddhistische klankschaal waar ik nu nog steeds naar aan het luisteren ben?

Ik hoor iemand voorbij joggen, denk ik, iets knisperends wat als voetstappen op grind klink, eerst in mijn linker-, en dan in mijn rechteroor. Alsof er iemand door mijn hoofd heenrent. De monnik is uit de tempel weggelopen en ‘m gesmeerd. Ik kijk maar niet om, want het geluid is zo goed, het is beter dan de werkelijkheid, alsof de koptelefoon een soort bril voor mijn oren is. Later lees ik op de website van het Holland Festival de verklaring voor dit driedimensionale geluid: “binaurale audio: een opnametechniek waarbij geluid wordt vastgelegd met twee microfoons op oorafstand, waardoor subtiele verschillen in richting, timing en resonantie precies worden geregistreerd.”

Ik was eens met Anderson in gesprek over techniek, omdat ze eigenlijk geen verschil zag tussen wat je bijvoorbeeld met VR kunt doen en tijdens een meditatie kunt bereiken. Ze zei: “Met VR blijk ik nu te kunnen doen waar ik in mijn werk altijd naar heb gezocht, namelijk een manier om los te komen van je lichaam en je zintuigen, een vorm van ‘disembodiment’.” Dit binaurale geluid heeft hetzelfde effect: er is geen verschil meer tussen wat ik hoor en wat ik te horen krijg. De koptelefoon is zowel het middel als het oor.

De stem van Anderson vervolgt: “Describing, remembering, comparing, reminiscing, explaining.” Het zijn verschillende categorieën van iets. Er zijn er zoveel, zegt ze. Maar van wat? Het bewustzijn? Het zijn ook de verschillende werktuigen die een kunstcriticus in diens gereedschapskist heeft zitten en die ik nu aan het toepassen ben.

En dan toch die resonerende tempelbel.

Zit ik in het hoofd van Laurie Anderson die aan het mediteren is? Is een MRI-hersenscan een armzalige manier om in iemand hoofd te kijken? Maar wat als dat ook allemaal in mijn hoofd zit? Het wordt er overvol. Er rijdt een trein voorbij. ‘A train of thought’. Zo gaat dat dus. Je denkt iets en je hoofd produceert een geluid. Wat een herrie.

Ik zou dit thuis ook nog wel eens in alle rust willen beluisteren. Maar thuis bestaat dit niet meer. Voor zover het bestaat. Zoals Susan Sontag ‘Against Interpretation’ was, zo maakt Anderson met With Your Eyes in My Head een werk dat ‘against representation’ is. Of althans tegen het decoderen van wat er gebeurt. Wat dus misschien helemaal niet eens gebeurt. Niet dat decoderen, maar dat je denkt dat er iets gebeurt. Of vooral: de illusie dat je denkt dat het is zoals je het waarneemt. Er zijn in het Boeddhisme echt massa’s illusies.

Deze tekst maakt deel uit van een journalistiek experimentje met het Domein voor Kunstkritiek. De vraag die ik had bedacht is: hoe schrijf je interactief over een interactief kunstwerk? Het einddoel is om deze tekst weer op te knippen, en in de vorm van tekst en hypertekst (je weet wel, van die pop-up venstertjes, lekker ouderwets, en als journalistieke vorm enorm onderschat) te presenteren. Zo’n beetje als het beeld en tegenbeeld van Godard. Maar ik denk dat deze tekst ook lineair wel werkt. Of het kunstkritiek is weet ik niet. Ik denk dat in het Boeddhisme kunstkritiek misschien wel de grootste illusie is. Maar dat wil denk ik niet zeggen dat we niet mogen spelen met woorden.

Op de kade achter het water dat ik in de ruit voor mij weerspiegeld ziet rijden twee fietsers voorbij. Het lijkt wel een gedicht van Paul van Ostaijen. Plato’s grot op een bijna zomerdag.

Andersons stem vertelt dat als de hoofden van volwassenen net zo groot waren als die van baby’s, proportioneel dan, dat ze te zwaar zouden zijn om overeind te houden. En dan zit ze een appel in mijn hoofd te eten, denk ik. En haar tanden te poetsen. Geluiden waarbij je eigen hoofd als klankkast werkt. Hoofden als immense versterkers.

“De madeliefjes niet vergeten”, schrijf ik op. In het gras staan een paar plukjes madeliefjes. De ruimtes tussen mijn gedachten worden groter.

Net als de afstand tussen de madeliefjes.

Er lopen veel mensen met allerlei soorten honden door de binnentuin. Nu weet ik zeker dat ik in het hoofd van Laurie Anderson zit, of dat zij op z’n minst al deze mensen heeft gecast, met hun honden waarvan ik niet weet hoe ze heten. Maar honden zijn altijd belangrijk in Andersons werken die net zoals With Your Eyes in My Head over leven en dood en de illusie van de waarneming gaan, zoals Heart of a Dog (2015).

Awesome, stel je voor dat ik dit allemaal aan het verzinnen ben.

Maar ook heel vreemd en eenzaam. Stel je voor dat ik niet alleen die honden, maar ook Laurie Anderson aan het verzinnen ben.

“Is het mogelijk om in iemands hoofd te zitten?”, vraagt haar stem dan net in mijn oor. Ze denkt het. Soms heeft ze het gevoel dat ze door iemands ogen kijkt.

En dan. Net als ik ophoud met denken, hoor ik alleen nog maar haar hartslag in mijn oren. Of is het mijn eigen hartslag? Plato en Descartes zijn aan het einde van de Kostverlorenvaart verdwenen.

Alles

lijkt

een beetje te

vertragen.

Mijn blik keert zich meer naar binnen. Mijn ogen kijken maar hoeven niet zo nodig meer iets te zien.

En dan is het afgelopen.

Ik hoor een voetstap. Een kinderstem. Maar het is allemaal een stuk saaier nu. Het is weer buiten mij.

Laurie, mag ik terug in je hoofd?

Als ik dit document heb opgeslagen is de enige pagina die nog openstaat op mijn computer die van een zoekmachine met plaatjes van ‘kleine honden’. Wat zijn er een hoop kleine honden waarvan ik allemaal de naam niet weet.

Dana Linssen

With Your Eyes in My Head is te zien op het Holland Festival tot en met 21 juni. Voor meer informatie: https://hollandfestival.nl/nl/your-eyes-in-my-head-sunday-without-love